باب بيست و ششم : در بيان ادويه‌اى كه حرف اول آنها واو است فصل الواو مع الالف واق به فتح واو و سكون الف و قاف . ماهيت آن : اسم مرغى است آبى كه در كنار آبها مىباشد . تيره مايل به سياهى و مخلوط به سفيدى و سر آن سياه و در كله آن چهار عدد موى مانند كاكل رسته و در غايت سفيدى و نرمى و در بلندى قريب به شبرى و تركان با زلف حفار جمع نموده بر سر مىزنند و آن مرغ را در تنكابن اوين نامند و از حفار كوچكتر و اكثر صيد آن ماهى است و چون به كمال خود رسد صداى آن واق واق باشد . طبيعت آن : در دويّم گرم و در اول خشك . افعال و خواص آن : گوشت آن محلل رياح و سهوكت آن از طيور ديگر كمتر و رافع فالج مطلقاً حتى بخور پر آن درد زانو و كمر را مفيد و روغن آن جهت فالج و امراض عصب نافع و گوشت نمك سود آن جاذب خار و پيكان و زهره آن جهت رفع بياض چشم و بهق مفيد است . المضار : محرورين را مضر ، مصلح آن فواكه حامضه و سكنجبين ساده و پختن در آب و بريان نمودن آن با روغن بادام و يا كنجد و يا گشنيز و نانخواه مطيب نمودن است . فصل الواو مع الجيم وج به فتح واو و جيم و آن را عود الوج و به يونانى اقورون و به فارسى اگير تركى و به هندى بچه نامند . ماهيت آن : نباتى است كه در قوّت قريب به ايرسا است و در آبها مىرويد مانند بردى و به فارسى سوسن زرد گويند . برگ آن از برگ نرگس درازتر و عريض‌تر و با خشونت و انبوه ساق آن بلند و گل آن شبيه به سوسن آزاد كه زنبق باشد و زرد مايل به سرخى و بيخ آن گره‌دار و بعضى به بعضى اندك پيچيده و كج شبيه به سعد و رنگ آن ما بين سفيد و سرخى تند طعم با حرارت و حرافت و تلخى و قوّت آن تا چهار سال باقى مىماند و قريب به قوّت زراوند و ايرسا است و اقسام مىباشد . بهترين همه سفيد بزرگ خوشبوى پر گره آنست و مستعمل بيخ آن و جالينوس گفته كه خوشبو نيست و در سنبله مىرسد . طبيعت آن : در سيّم گرم و در وسط دويّم خشك . افعال و خواص آن : ملطف و جالى بيلذع و مفتح و قاطع بلغم و محلل رياح و ترياق سموم . * اعضاء الصدر و الرأس و الغذاء * آشاميدن آن خصوص با مصطكى جهت تنقيه دماغ از ساير فضلات و جهت فالج و خدر و استرخا و لكنت زبان خصوص خاييدن آن و در دهان نگاه داشتن باعث سرعت تكلم اطفال است چون به ايشان اندك اندك بخورانند نيز به جهت رفع ثقل زبان و درد دهان بيعديل و اكتحال آن جهت رفع بياض و غلظت قرنيه و جلاى بصر و ظلمت عارض از رطوبات نافع خصوص عصاره تازه آن و نيز آشاميدن آن جهت تقويت قوّت حافظه و تجفيف رطوبات اعصاب و دماغ و معده و تنقيه آن و تصفيه خون و صفرا و درد سينه و پهلو و سرفه بارد و تقويت معده و جگر بارده و هاضمه و تحليل رياح معده و امعا و درد جگر و امعا و سپرز و مغص و سحج امعا و تقطير البول رطوبى و تفتيت حصات و تسخين گرده و تقويت باه و زيادتى آن و مدر بول و حيض است و ضماد آن جهت فالج و تشنج بلغمى و خدر و اوجاع مفاصل و ورك و رحم و تحليل رياح و صلابت طحال نافع و رافع كبر آن و فرزجه آن با شير ماديان و زعفران جهت اعانت بر حمل و جلوس در طبيخ آن جهت درد رحم . * السموم * آشاميدن آن جهت سموم مشروبه و ضماد آن جهت سموم ملدوغه و بالجمله همه امراض بارده و مبرودين و مشايخ را مفيد و مضر سر ، مصلح آن رازيانه و محرق خون محرورين ، مصلح آن سكنجبين .